Bjørgvin, i ei anna tid?

Jon Fosse er en forfatter jeg både liker og respekterer. Og sjøl om det han skildrer, enten det er dramatikk, lyrikk eller prosa, ofte er dystert og melankolsk, setter jeg pris på å få være med inn i historiene hans. Derfor har jeg lenge gleda meg til å lese den vesle boka Andvake, som kom ut på Samlaget i 2007, og som jeg har hatt stående i hylla i to år (tida går fort!).

Forteljing, har forlaget skrevet på forsida. Og det er jeg helt enig i. Teksten faller midt i mellom de vanligste skjønnlitterære betegnelsene; roman og novelle, og er verken eller med sine 75 sider, to kapitler og nesten konsekvente mangel på punktum. Men en fortelling kan det absolutt passere som. En fortelling, som gjennom de manglende punktumene skaper en egen, intens form for rytme, som gjør at boka nesten umulig kan leses annet enn i ett strekk.

Som vanlig hos Jon Fosse er det, for meg, språket som er det bærende. Hvordan han repeterer de samme elementene flere ganger, hvordan han vrir dem litt fra gang til gang, hvordan historier stiger fram fra små glipper hvor det ligger mye informasjon i få ord - jeg synes det er spennende og fascinerende.

I Andvake opplever jeg at den språklige rytmen er enda vanskeligere å komme inn i enn tidligere, for Fosse bryter stadig opp sin "vanlige" syntaks og rytme. Det gjør at jeg må lese enda saktere og enda mer nøyaktig for å få med meg variasjonene. Og ofte synes jeg at det er noe som butter. Er jeg litt bortskjemt kanskje, og litt for godt vant til hans "standard"?

Når det nøkker språklig på den måten der i en tekst, blir innholdet, det som forfatteren skriver fram og det som hovedpersonene sier, enda mer viktig. Jeg opplever at Fosse, ved å snu om på den forutsigbare syntaksen, og ved å endre rytmen, legger inn en fartsdump. Leseren setter ned tempoet og ser etter den viktige informasjonen, enten den kommer i form av en skildring, en replikk, en erindring eller noe annet. Noen ganger er det slik det fungerer i Andvake. Og andre ganger ikke. Da føler jeg at jeg som leser søker etter noe som ikke er der, og blir litt skuffa.

Det er Asle og Alida som er hovedpersonene i Andvake. De er unge og har ingen andre enn hverandre, Alida er høygravid og de har nettopp kommet til den store byen Bjørgvin (et sted står det Bjørvin, slurve-Samlaget), hvor de en dag, en kveld og ei natt må søke etter et sted å bo, etter husly. De banker på mange dører, små og store hus, men ingen har plass til dem. Høres det kjent ut? Ja, fortellinga har så absolutt sterke bibelske undertoner. Men likevel synes jeg parallellen til vår moderne tid er enda sterkere. Når to mennesker kommer gående, med alt de eier på seg og i poser, når de er helt aleine og fremmede på et nytt sted og verken forstår regler eller normer, er det alt for lett å tenke på den konstante strømmen av flyktninger som til enhver tid finnes i verden.

Og jeg kan ikke unngå å bli provosert. Asle og Alida bor i begynnelsen av boka på den vesle plassen Dylgja, men får ikke lenger bo i naustet fordi han som eier naustet vil bo der sjøl. De ryker uklar med de eneste gjenlevende slektningene de har, stjeler penger, mat og en båt for å komme seg avgårde, og reiser frivillig til Bjørgvin. Der tar de det for gitt, sida det er så mange hus der, at noen må ha husly til dem. Og de gir seg til å banke på dørene med den største selvfølgelighet, og blir både frustrerte og fortvila når ingen takker ja til to ubudne, fremmede gjester. Jeg lurer på hvorfor de tror de bare kan komme til Bjørgvin på den måten, hvorfor de tror at alle har plass til akkurat dem?

For meg blir Andvake fort noe annet, noe mer, enn den kjærlighetshistoria, den teksten som intertekstuelt kommuniserer med historia om Maria, Josef og Jesusbarnet. Andvake kan ikke reduseres til ett element: det er både en "innføring" i å finne seg et sted å bo, ei skildring av et ungt par på reise, en tekst som bærer med seg mange etiske problemstillinger (men som ikke diskuterer dem), et portrett av mennesker i en håpløs situasjon, ei historie om ensomhet. Men først og fremst er Andvake for meg en tvetydig tekst med mange tolkningsmuligheter - særlig politisk.

Jeg opplever at forfatterens egentlige mening ikke er tydelig i Andvake. Han skriver fram disse menneskene og fortellinga deres, og er lite styrende med tanke på hvordan leseren skal ta seg fram i teksten. Hendelser som er svært viktige for hvordan historia skal tolkes, unnlater han å skildre. Det blir opp til hver enkelt å tenke seg fram til hva som kan ha skjedd mens vi var i et annet rom eller et annet sted. At det er så åpent skaper spenning for meg, men det er en hårfin balansegang mellom en lada tekst og en flat tekst i dette tilfellet. Jeg opplever at Fosse hele tida er på rett side, og at han stadig sier akkurat så lite at jeg blir nysgjerrig.

Tittelen liker jeg godt. Omslaget og slutten av fortellinga er jeg er minst fornøyd med. Kanskje fordi jeg ikke får lese om konsekvensene av hovedpersonenes handlinger? Kanskje fordi historia ender plutselig og jeg står igjen litt aleine uten å få vite hvordan det går? Kanskje fordi slutten verken gir løfter eller håp, og sånn sett er ganske realistisk? For vi veit jo aldri hva som kommer til å skje.

Hurra for Jon Fosse!

Som de kan hende allereie veit, vart den norske forfattaren og dramatikaren Jon Fosse (f. 1959) tildela Nordisk Råds Litteraturpris i går, for verket som er kalla Trilogien (utgjeve samla i 2014, inneheld dei tre korte romanane Andvake frå 2007, Olavs draumar frå 2012 og Kveldsvævd frå 2014). Det er vel fortent! Og til alle dykk som meinte at det var tull å busetje ein forfattar som skriv på nynorsk i æresbustaden "Grotten": Et hatten dykkar. Eller trusa. Dinest: Les og gråt. Bøkene om Alida og Asle er noko av det vakraste som er skrive på norsk. Og eg, som har vore glad i Fosse i mange år, gler meg no litt ekstra til å lese endå meir frå vestlendingen.

Bilete: Samlaget

Dette skriv Det norske Samlaget om saka:

Fosse fekk prisen for første gong, for Trilogien (Andvake, Olavs draumar og Kveldsvævd). Han tok sjølv imot prisen i Reykjavik.

Fosse seier dette om tildelinga: 

-Eg er svært takksam for å få Nordisk råds litteraturpris. Eg har fått mange prisar, men dei fleste for dramatikken eller for ålment forfattarskap. Sjølv meiner eg at eg er like mykje prosaist som dramatikar, og i åra framover er det prosa eg har tenkt å skriva, ikkje dramatikk. Difor kom denne prisen til rett tid, det kunne ikkje ha passa betre, og eg er djupt glad og takksam.

Juryen som innstilte Fosse som den eine av to norske kandidatar [den andre var Kristine Næss, f. 1964] kallar trilogien "et høydepunkt i nyere norsk romanlitteratur." Andvake-trilogien er ei intens forteljing om to elskande, Asle og Alida, som prøver å finne sin stad i verda.

Dei tre delane i trilogien, Andvake (2007), Olavs draumar (2012) og Kveldsvævd (2014) har blitt hylla av kritikarane for å vere eit meisterverk, og noko av det finaste og vakraste Fosse har skrive. Forteljingane kom ut samla i eit band i fjor, med tittelen Trilogien. Bøkene er ute eller under utgjeving på fleire språk, mellom anna tysk, engelsk, fransk og italiensk. 

Vidare skriv forlaget dette om bøkene (nokre avsløringar følgjer, så ver varsam med kvar du set augene om du ikkje vil vite for mykje):

Andvake er ei vakker og urovekkjande forteljing om spelemannen Asle og kjærasten Alida. Huslause og søvnlause vandrar dei i regnet i Bjørgvin. Dei drep for å skapa eit liv for seg sjølv og barnet dei ventar. I Olavs draumar møter vi Asle på veg for å skaffe ringar. Asle og Alida skal bli ektefolk. I staden endar Asle med å bøte med livet for gjerningane sine. I det siste bandet, Kveldsvævd, får vi vite korleis det gjekk med paret som ofra samvitet for kjærleiken gjennom gamle Ales, dotter til Alida. Vi følgjer Alida og den vesle sonen Sigvald tilbake til Dylgja, staden Asle og Alida ein gong rømte frå. 

Kjære Jon Fosse, gratulerer så mykje!

Kveldsvævd

Bilete: Bokelskere

Eg likar å tru at eg har lese ein god del av Jon Fosse sine bøker. Eg har vore innom båe skodespel, lyrikk, barnebøker, forteljingar og romanar. Men kvar gong eg les, vert eg fortumla over kor bra det er. Og no er eg, nok ein gong, fortumla. Eg har lese forteljinga Kveldsvævd som kom ut i 2014. Her avsluttar Fosse trilogien som berre vert kalla Trilogien (Andvake frå 2007, Olavs draumar frå 2012 og Kveldsvævd) samstundes som forteljinga også er bunde saman med Det er Ales frå 2004. Men sjølv om forteljingane er stutte, er det poetiske landskapet stort.

I Andvake følgjer me det unge paret Alida og Asle der dei søkjer husrom i Bjørgvin. Alida er gravid, barnet skal snart kome, Asle må gjere noko, må sørgje for ho, for dei. Parallellane til den velkjende bibelhistoria er mange. Men samstundes er dette noko heilt eige, for ei dirrande kjensle av uro ligg heile tida i teksta. Og kva er det Asle gjer, eigentleg? I Olavs draumar er me først heime hjå Alida og Asle. Dei har fått seg nye namn for å gøyme kven dei eigentleg er. Ein dag vandrar Asle inn til Bjørgvin for å kjøpe ringar til seg sjølv og Alida. Der vert han konfrontert med tidligare gjerningar. Ein nådelaus lagnad ventar mannen som flyktar frå alt, som trur han kan kome unna med alt. Samstundes går Alida kring heime i lag med den vesle sonen deira. Men Asle kjem aldri heim att. 

I Kveldsvævd får me vite kva som hender vidare med ho Alida, når ho vert åleine med ein liten son. Kva skal ho gjere, no når Asle ikkje kan hjelpe dei meir? Kvar kan ho gå? Hjå kven kan ho søkje arbeid? Kvar skal ho få mat ifrå? Kven vil hjelpe ho og sonen? Når dei mest ikkje har meir mat att, har ho ikkje noko val. Ho må gå inn til Bjørgvin, ho med. Sjølv om ho veit kva lagnad som ventar ei kvinne som ho, utan mann, slekt eller vener. Dei avsnitta der ho nærast sanselaus vimar kring i Bjørgvin, er ekkel lesnad. Kva vil hende med ei slik kvinne? Vil nokon sjå ho, situasjonen hennar, og utnytte henne? Så kjem det ein mann. Ein mykje eldre mann. Men kva vil han? Og kva kan ei som ho yte attende?

I Kveldsvævd er det mykje å hente, og forteljinga rommar mange lesnadar. Eg vil nemne dei to nivåa i tid og forteljing, som reint teknisk er framifrå og som attåt gjev lesaren frysningar. Det er mest som om me råkar eit magisk nivå. Fyrst er det notida, der den aldrande Ales hutrar i stova si, hutrar og hugsar attende på då ho var lita, på mor si, på kva mora har fortalt om sitt eige liv. Så følgjer me Alida si forteljing i fortida, frå dagen då Asle dro og framover, og me får vite korleis ho endar opp med far til Ales. Men midt i mellom desse to nivåa er det ei samanblanding, ein stad der Ales og Alida råkar kvarandre og kan sjå kvarandre, sjølv om den eine er død. Ales snakkar med mor si, og ho veit det er feil at ho gjer det, at ho vert heilt tullete der ho går i einsemd. Like fullt gjer ho det. Korleis kan ho ikkje, når mora er der, og følgjer ho frå rom til rom. Og funksjonen hennar Alida, eller det teiknet ho er, vert tydeleg når ein har lese ferdig forteljinga. Som endar utan punktum, utan at det er noko eg vil halde i mot korkje bok eller forfattar. Det fungerar så fint, så fint.

Med ei stutt forteljing, heilt utan punktum, mer som ein utpust, ein lang, jamn straum av utpust, varm og varsam, vert me kjende med Ales og Alida og dei viktigaste menneska kring dei. Fosse skriv om hendingar, tankar og kjensler, det er replikkvekslingar, refleksjonar, skildringar. Det er lagnadar. Kvinneliv. Skildringar av å leve saman med nokon, eller å ikkje gjere det. Det er tap og sakn og von og vonløyse, og heilt til slutt, døden. I teksta vekslar det mellom ro og uro, det kan båe trykkje og presse, slik at ein må leggje boka ned innimellom. Intensiteten dirrar frå sidene. Ein må tenkje. Taka til seg underteksta. Og lese meir.

Eg vil ikkje skrive i hel eit verk som står støtt for seg sjølve, som er her og som kan lesast på ny og på ny, og som fortener lesarar, difor: Les. Berre les. Og meir om Andvake og Olavs draumar finn de i lenkjene. 

Olavs draumar

Bilete: Bokelskere

Me vart kjende med Asle og Alida i den vesle boka Andvake frå 2007, ei forteljing om eit ungt par på veg vekk ifrå heimbygda si i full fart - ho høggravid, han heile tida på leit etter eit husvære, ein betre stad, mat, klede, pengar. Men dei kan berre ikkje finne seg ein stad å setje bu og føda eit barn, sjølv om dei dreg langt av lei og bankar på mang ei dør. Ingen har plass til dei - og her er er det sjølvsagt mykje intertekstualitet å gleda seg over for den som likar det. Av di dei ikkje finn eit husvære, vert Asle pressa til å gjere fleire rå handlingar for å syte for seg og sine.

Når me no kjem attende til Asle, Alida og områda kring Bjørgvin i noko som kjennest som ein slags tidlaus mellomalder, er sonen deira fødd, og dei har funne seg ein plass å bu. Me kan lesa at dei vart boande i Bjørgvin ei stund, men av di Asle heldt fram med å gjere handlingar han ikkje burde gjere, måtte dei brått flytta på seg. For at dei betre skal løyne seg, ønskjer Asle at dei skal endre namn. Han kallar seg difor Olav, og ho Alida er vorten Åsta. Men no, no er dei lukkelege.

Ein dag skal Olav ta seg ein tur inn til Bjørgvin. Han ønskjer å gå dit åleine, av di det er så mykje treigare viss Åsta og den vesle sonen deira, Sigvald, skal gå med. Han skal berre gå raskt inn dit og gjere det han skal, og så skal han gå attende. Han skal kjøpa ein ring til Åsta og ein til seg sjølve. Endeleg skal han kjøpa ein ring til ho! Dei er jo ikkje gifte, men slik vil alle tru at dei er det. Og dei skal jo vortne gifte, seinare. Olav gler seg til å koma heim med ringar, til å setje ring på ho Åsta, til å aldri meir dra frå ho og Sigvald.

Men på vegen inn til Bjørgvin råkar Olav ein gamal mann. Og mannen kjenner att Olav som Asle. Og fleire gongar undervegs, medan Olav freistar å gjere det han kom til Bjørgvin for å gjere, dukkar gamlingen opp. Olav får mest ikkje fri frå han, og vert tvinga til å høyre om fortida si, den han ønskjer å løyne. Men Gamlingen, som han vert kalla, veit alt. Og han vil ha ein seidel, eller kan hende ein setel, for å halde tett. Men Olav knugar på setlene sine, som han fekk då han selde fela si, han gøymer dei, han skal kjøpa ringar, ikkje noko meir. Med ringane skal alt verte bra. Dei skal verte Olav og Åsta Vik, gifte. Men slik skal det ikkje gå. Det går frå draum til mare.

Med eit stramt grep om personar, historia, tida, skildringar, handlingar, replikkar og indre monologar, måler Jon Fosse (f. 1959) fram eit bilete av ei anna tid, med menneske som liknar oss sjølve og som vert pressa til det ytste. I ei tekst som er knapp og poetisk, rå og var, vert me kjende med Olavs draumar, draumar om framtida, om korleis livet skal verte, om kjærleiken, om gåva han skal gje ho Åsta, om fjorden som blenkar. Boka er ei intens skildring av den store kjærleiken, ei kraftfull forteljing om vilja til å velje, velje å leva sitt eige liv. Ho opnar som ein lukkeleg draum om eit betre liv. Men mellom linene dirrar uro og uvisse, og med Gamlingen kjem eit trugande element inn i forteljinga og skapar brest i lukka og draumen. Det er mest så ein må gråte med og av Olav, for boka, som har tittelen Olavs draumar, er ingen draum.

Som så ofte hjå Jon Fosse er personane fleirdimensjonale, men einsretta. Det er ikkje noko negativt meint, eg synest det er særs realistisk og kjenner att trekk båe hjå meg sjølv og fleire andre familiemedlem, utan at eg skal dvele meir ved det. Fleire av personane me møter i universa til Fosse har store oppheng på det dei skal gjere, mest som om dei har skygglappar på og ikkje klarar eller vil sjå noko anna enn det dei har visualisert skal hende, må hende. Og gong på gong kjem det noko i vegen, slik at dei ikkje kan gjere det dei vil no heller. Målet for handlingane deira vert ein utopi, ein draum, svevande der framme, utanfor rekkjevidde. Og det er nett slik livet er! Men personane hjå Fosse taklar ikkje alltid motgangen så godt.

Medan me les, plukkar me opp frampeik og kan lett sjå at det ikkje skal gå bra med Olav. Det er som om det luggar i setningane, det rykkjer i sjølve boka, samstundes som det vekselvis flyt og pressar i teksta. Inni meg snakkar eg med personane, til dømes Olav, eg seier, gå ein annan veg, gå heim, berre kjøp dei ringane, ikkje snakk med han, ikkje gå med ho, og så vidare. Men like fullt durar personane på mot undergangen, som om dei ikkje kan sjå, ikkje vil sjå, ikkje maktar. Dei vil ikkje sjå noko anna enn den gylne vegen dei har laga for seg sjølve. Skygglappane eller draumane eller trua på draumane kjem i vegen. Det seier mykje om psyken til desse menneska, og om tekstane til Jon Fosse, der han heile tida spenner bein på slike drøymarar, der han sleg i sund skygglappane og krevjer at dei skal vere her, no, med opne auge og erkjenne kven dei er og kva dei har gjort.

Slik snur Fosse forteljinga om Olav opp-ned. Me byrjar å lese og ventar kan hende noko av det same som sist: At Asle reddar seg inn ved å gjere noko han ikkje bør gjere. Men det er ikkje det me får her. Me får vere med på reisa frå draumen ein gild solskinsdag når fjorden blenkar og verda berre er varm og god, til røynda, der nokon følgjer etter, avkler, avslørar, og vidare ned i det svartaste svarte der du sit åleine med erkjenninga di og frykta di og ei visse du ikkje kan løpe ifrå. Det er mykje intertekstualitet å hente her med, og teksta er tett, tett som eit stramt regissert skodespel.

Forteljinga sluttar brått, heilt utan punktum. Hengande, svevande, som ein draum du ikkje heilt får tak på. Ventande. Så eg må vel lesa bok tre òg. Olavs draumar er bok to av tre og kom ut i 2012. I 2014 kom Kveldsvævd, og i 2015 fekk Jon Fosse Nordisk råds litteraturpris for trilogien. Eg er spent på korleis Fosse vil avslutte historia om Asle og Alida, og gler meg til å lesa vidare.

Favorittbøker: A

Fra mars 2012 til mai 2014 hadde jeg jevnlige innlegg her på bloggen hvor jeg kåra mine favorittforfattere fra A til Å. Nå som jeg er i mål med forfatterprosjektet, går jeg over på de konkrete bøkene. Er det samsvar mellom favorittbøker og favorittforfattere? Jeg håper å komme med ett eller to eksempler på viktige boktitler som betyr mye for meg på hver bokstav, og helst skal det hele begynne med gjeldende bokstav i alfabetet. Og jeg vil naturligvis gå alfabetisk til verks, noe som betyr at A, som vanlig, er først ut. På A fant jeg mange gode eksempler i hyllene mine, så det blei et overraskende vanskelig valg. Men til slutt blei det slik:

Bildekilde: Aschehoug

Av måneskinn gror det ingenting
Denne romanen blei skrevet av den norske forfatteren Torborg Nedreaas (1906-1987) i 1947, og er en av de sterkeste norske romanene jeg har lest så langt. Jeg har tidligere skrevet om den her, da jeg leste boka i forbindelse med studiene tilbake i 2010, men jeg vil også skrive litt i dette innlegget. Som kjent endrer leseropplevelser både form og innhold etter hvert, hjernen er jo selektiv, og i disse innlegga vil jeg fokusere på bøkene som jeg husker dem, og legge vekt på å begrunne hvorfor jeg syns de er gode. Ikke nødvendigvis så mye kritikk, altså.

Av måneskinn gror det ingenting er en sjeldent intens roman, hvor alt berettes til både bokas mannlige tilhører og kvinnelige leser mest som i en strøm. Det er faktisk mannen som gjenforteller til leseren, men han er så uhyre detaljert og presis at en ofte tror det er den 38 år gamle kvinna, bokas egentlige hovedperson, som fører ordet (og det er det jo, indirekte). Den mannlige fortelleren farger ikke historia i det hele tatt, han danner kun ei ramme, det er hennes liv det dreier seg om, hennes mindreverdige arbeiderklasseliv i småsamfunnet Gruben, og særlig hennes vedvarende forhold til en eldre mann. Allerede i begynnelsen av boka blir en klar over at det er en ubalanse i dette forholdet, at mye ikke er som det skal, og som så ofte ellers, er det den unge jenta som risikerer alt, og som står aleine med synd, skyld, skam og sjukdom mot bygdesnakk og rykter. Og åra går.

Av måneskinn gror det ingenting er ei sår bok, og det er mye følelser involvert for både hovedpersonen og leseren, helt uten at forfatteren blar gjennom hele følelsesregisteret eller skildrer emosjonene eksplisitt. Mye får forbli usagt, noe som skaper et sterkt trykk i teksten, og hovedpersonens ordknappe skjebne berører meg veldig. Særlig de forferdelige gjentakelsene -. Det er aldri tvil om at det er henne vi føler med, sanser og lever gjennom, at det er henne vi sørger og lider med. Likevel spør en seg om det kunne gått annerledes, hva hun kunne gjort, men språket er så sterkt, insisterende og suggererende, at det blir utfordrende å være objektiv eller å se for seg en mulig utvei. Kanskje er hun dømt til dette, å streife rundt nattestid, å brette ut sin tragedie til andre? Kanskje skal hun alltid forbli denne navnløse, kua og underdanige, ihjeltråkka kvinna? Men gjennom verket gir Nedreaas henne ei sterk stemme, og i sin beretning er hun kompromissløs, ubarmhjertig. Nå skal folk få vite, nå skal de høre. Og det er som å få seg et slag rett i mellomgolvet så en mister pusten.

Romanen er vanskelig å legge fra seg på grunn av fortellingas struktur og tematikk (som jeg ikke vil avsløre mer om her), og den er dertil vanskelig å lese på grunn av tematikk og hendelser. Det er en omfattende, fæl materie Nedreaas tar tak i, og hun fortjener ros for at hun, som radikal kvinne, nettopp setter søkelyset på dette. Komposisjonen er særegen og elegant, språklig sett er romanen muntlig, tilgjengelig og nyansert, men også lada med symbolikk, undertekst og vakre stemninger. Verket er et imponerende håndverk som rommer svært mye, og som en med fordel kan lese om igjen på forskjellige stadier av livet.

Hva er din favorittbok på A?
Av måneskinn gror det ingenting var her i hard kamp med den historiske romanen Alias Grace av Margaret Atwood, den essayistiske kvinnekampen som skildres i Amtmandens Døttre av Camilla Collett, den Bibel-inspirerte, symbolske kortromanen Andvake av Jon Fosse, de såre skildringene i Alberte og Jakob av Cora Sandel, den lavmælte Alt som er av Brit Bildøen, den morbide Amsterdam av Ian McEwan og enda noen til. Men det blei altså Torborg Nedreaas, fordi hun med subtilitet og slagkraft leverer et politisk brennbart stoff som berører og maner til engasjement.

Melancholia II: Oline og Lars

Bilete: Samlaget
Framside: Lars Hertervig

I den tredelte romanen Melancholia I (1995) av Jon Fosse (f. 1959), møter me ei nær og privat framstelling av livet til den norske malaren Lars Hertervig (1830-1902). I fyrste del er vi i 1853 og Lars går på skule i Düsseldorf i Tyskland for å verte landskapsmalar. Men noko med eller i Lars er ikkje som det skal vere. Han eksisterer både i den fysiske verda og i si eiga livate tankeverd, men er nokre gongar meir i tankeverda enn hjå dei verkelege menneska. Det gjer at han seier og gjer for oss underlege, for han logiske ting. Han kan stundom verte heilt rar og umogleg å få kontakt med. Han svarar ikkje viss ein spør om noko, og han vert så underleg i auga og i andletet. Fosse skildrar desse stundane som eit slags åtak på Lars - det er dei svarte og kvite kleda som plutseleg kjem, nærare og fjernare, nærare og fjernare, og om han let dei kome heilt innpå seg, vil dei inn i munnen, ned i halsen. Han vil misse livet! Difor må han sitje heilt i ro og berre vente til dei svarte og kvite kleda forsvinn medan han freistar å tenkje på noko anna.

Vidare vert det 1856 og Hertervig er på Gaustad asyl. Han får ikkje lov å male, og han vert sprø av å la vere. Samstundes trur han, og doktorane, at han er vorten sjuk av å sjå mot lyset, eit sterkt, klårt sollys, medan han har malt. Men Hertervig slepp ikkje unna lyset sjølv om han er innesperra, for han har det inni seg også. Og det må kome ut! Dessuten er det slik at alt er betre enn å vere på asylet. I tredje del av boka er vi hjå forfattaren Vidme (eller Jon Fosse, som eg likar å kalle han) i 1991, og me får vite litt av kva som hende med Lars Hertervig fram mot 1902. Det indre lyset hjå Lars vert skildra som ein kunstnars lys, eit lys ein søkjer etter, streber etter å sjå. Ein kan kalle det ei kjensle, inspirasjon, klårheit, sannheit, trolldom, noko guddommeleg - dette noko som får eit kunstverk, vere seg ei bok eller eit bilete - til å fungere, til å seie noko meir enn seg sjølve, til å tale rett til sjela i eit menneske. Overført kan boka i seg sjølve og diskusjonen kring lyset òg vere eit bilete på den heilage tredelinga mellom Faderen, Sonen og Den Heilage Ande, kor anden er det som er livgivande for kunst.

I Melancholia II plukkar Fosse opp handlinga att, nett i 1902. Men perspektivet er heilt annleis, stilen er strammare og glir meir, medan boka er kortare. Det er tidleg på hausten og den geniale malaren Lars Hertervig, som var sprø som ein kjeks, splitter pine galen, plassens store idiot og misfortåtte, ulukkelege malartalent, er daud. Det er syster hans, Oline, som har ordet her. Ho er vorte ein gammal krok no, og ho slit med å halde seg gåande, bokstaveleg tala. Alt er eit strev grunna den stygge verken i beina og eit særs dårleg korttidsminne. Ho vimer ned til brygga for å skaffe seg fisk til middag, men hugsar ikkje og blandar saman om det var Bjørn fiskar, Bård fiskar eller Svein fiskar som ga ho fisken. På veg heim att passerer ho huset der vetlebroren Sivert bur med kona Signe. Signe kjem ut og seier at Sivert ligg på det siste, at Oline må kome og prate med han. Men ho Oline har meir enn nok med seg sjølve, med verken og fisken og ein kropp som på alle måtar ikkje er som før. Medan ho går eller sitt på veslehuset glir ho inn i minne ho har, og ho gjer mest det same som bror sin, ho lever litt der også. Men ho er klar over kva ho gjer, og glir ut og inn med meir styring enn Lars. Vekslinga gjerast tydeleg i teksta også: Når vi les om ho Oline no, skildrast ho i tredjeperson, når vi er i minna til ho Oline då, pratar ho i førsteperson.

Mykje av minna til ho Oline er om broren Lars. Om villskapen hans, om dei svarte auga, om korleis han nytta aske og vatn til å teikne skyar, vatn og båtar på drivved. Ho hugsar ein kjenslevar bror ingen forsto, som hadde trong til å vere åleine når han vert svart og som ikkje kunne noko anna enn å følgje instinkta og trongen. Han sprang på kryss og tvers av Borgøya, åleine, i all slags vêr, heilt i sine eigne kjensler. Ho hugsar kor vanskeleg det var med han, som både var god og stri, lojal og upåliteleg. Gjennom minna hennar, som det utan tvil er mykje fiksjon i, får Fosse kasta lys over barndomen til Lars Hertervig, og skjebna hans etter 1856, då han kom heim att som mislykka malar og måtte finne seg i å kløyve ved for andre i staden for å vere kunstnar.  

Når ho Oline kjem attende frå minna til forteljingas notid, dreiar det seg mest om å dekkje umiddelbare primærbehov, for alt anna er eit surr utan like. Til dømes denne fisken, som kvar dag har vore middagen hennar og som ho er takksam for. Også i dag må ho sløye og rense fisken, og fiskesloet skal ho kaste ut. Gjeringane tek lang tid. Men då ho Alida (kven no enn det kan vere, Oline kjenner berre att stemma, men anar ikkje kven ho eigentleg er) kjem innom, seier ho at det ligg to halvetne fiskar utanfor huset. I skåla på kjøkenet ligg fiskesloet. Oline vert fortvila og kan ikkje hugse at det var slik det var - har det vore ein frekk katt inne og teke fisken? - men har ikkje noko anna val: Verk eller ikkje, ho må gå ned til brygga att, ho må få tak i ein fiskar og kjøpe meir fisk. Men først må ho på do og ho benkjar seg til på potta oppå stovebordet. Den fulle potta skapar allusjonar til Nokon kjem til å komme (1996), samstundes som namnet Alida så vidt eg hugsar er nytta i den nyaste trilogien hans Fosse, som startar med Andvake (2007), held fram med Olavs draumar (2012) og avsluttast med Kveldsvævd (2014). Desse er også samanbundne med Det er Ales, og tematisk er det ikkje langt frå Melancholia II til Morgon og kveld (2000). Ein slik heilskapeleg intertekstualitet i ein forfattarskap er utruleg spanande.

Men det som er aller viktigast akkurat no, nemleg den sjuke, gamle broren Sivert som ligg på det siste og som vil snakke med syster si for siste gong, har ho Oline gløymt. Ho hugser det ikkje - for ho er både han Lars og han Sivert allereie borte, og ho ber til Gud om at ho med kan få sleppe snart. Det gjer teksta sår og uendeleg trist. Dødslengt på den eine sida, livskraft på den andre - nett som lyset og mørkret i Lars. Saman med gamle minne, om uvær og steinkast på stoveveggen heime, han far oppi stigen, han Lars uti båten, uttrykket til Lars når han syner fram teikningane sine; saman med halvgamle minne, som då han Lars nett hadde kome heim att etter å ha vore i Tyskland, han var malar, han var så flott i den lilla fløyelsdressen sin, men han nekta å gå inn til Stavanger by, eller då han snakka om å drepe alle malarar, har ho Oline nokre nyare minne, frå då han Lars låg på det siste. Ho hugser hovudet hans, mest nake, med det alt for korte håret og dei raka, hòle kinna. Han Lars hadde så flott hår og skjegg, langt og stritt, fyrst svart, så gråare og gråare, og han ville ikkje klippe seg, aldri. Somme stunder var det berre utsjånaden han kunne vere stolt av, helde fast på. Men på Fattighuset, der han døydde, klipte dei alle to gongar i månaden. Ei oppriktig og ufatteleg stor sorg pressar på bak rotet hennar Oline. Ho er gammal. Ingenting er som det skulle vere. Og ho er heilt åleine med sorga og skamma.

Der Melancholia I var intens, ordrik og litt for utbroderande og kaotisk (men med rette - teksta avspeglar det slitsame indre livet til Lars Hertervig), er Melancholia II strammare i form og innhald. Fosse har fokusert forteljinga meir samstundes som han har valt seg ein hovudperson og eit perspektiv som er lettare å skrive ut frå. Med fine skildringar, eit lett, drivande språk, kontrastar mellom lys og mørker, ein audmjuk handtering av menneske og liv, forsiktig fantasering og ein stor sans for ei godt forma forteljing, skriv Fosse fram ei anna historie om malaren Lars Hertervig. Det er ikkje ei historie om forventningspress og prestasjonsangst, galskap og vannvidd eller om korleis kunst vert til. Det er ei historie om kjærleik.